طرح ایجاد موزه خصوصی در زیرزمین مسجد شیخ لطف‌الله روی میز بررسی میراث

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- کوروش دیباج:طرح موضوع واگذاری فضای زیرزمینی مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان برای ایجاد یک موزه خصوصی در روزهای اخیر واکنش‌های قابل توجهی در میان کارشناسان میراث فرهنگی، فعالان این حوزه و ناظران ثبت جهانی میدان نقش جهان برانگیخته است؛ موضوعی که با توجه به جایگاه ویژه این مسجد در مجموعه ثبت جهانی میدان نقش جهان و حساسیت‌های مرتبط با مدیریت و بهره‌برداری از آثار ثبت جهانی، به یکی از بحث‌های مهم حوزه میراث فرهنگی کشور تبدیل شده است.

در حالی که برخی کارشناسان نسبت به هرگونه تغییر کاربری یا واگذاری فضاهای مرتبط با این بنای شاخص معماری صفوی هشدار می‌دهند، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در گفتگو با خبرنگار ما توضیحاتی درباره روند بررسی این موضوع و رویکرد اداره کل میراث فرهنگی استان ارائه کرد و تاکید کرد که این موضوع هنوز در مرحله بررسی قرار دارد و تصمیم نهایی در این خصوص اتخاذ نشده است.

مسجد شیخ لطف‌الله که یکی از شاهکارهای معماری ایران در دوره صفوی به شمار می‌رود، در ضلع شرقی میدان نقش جهان قرار دارد و به همراه مجموعه میدان، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. از همین رو هرگونه اقدام در فضاهای وابسته به این بنا، به ویژه تغییر کاربری یا ایجاد کاربری‌های جدید، از منظر کارشناسان میراث فرهنگی نیازمند بررسی‌های دقیق فنی، حقوقی و مدیریتی است.

بررسی واگذاری فضای زیرزمینی مسجد شیخ لطف‌الله

امیرکرم زاده مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان درباره طرح ایجاد موزه در فضای زیرزمینی مسجد شیخ لطف‌الله اظهار کرد: فضای زیرین این مسجد سال‌ها به عنوان محل فروش صنایع دستی مورد استفاده قرار می‌گرفت اما چند سالی است که این بخش عملا بلااستفاده مانده و حدود چهار تا پنج سال است که فعالیت مشخصی در آن انجام نمی‌شود.

وی با اشاره به وضعیت این فضا توضیح داد: بلااستفاده ماندن چنین بخش‌هایی در بناهای تاریخی می‌تواند به مرور موجب بروز مشکلاتی مانند رطوبت و نم‌زدگی شود و از همین رو در مدیریت بناهای تاریخی تلاش می‌شود برای چنین فضاهایی کاربری‌های فرهنگی مناسب تعریف شود تا ضمن حفظ بنا، امکان استفاده عمومی نیز فراهم شود.

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان اظهار کرد: یکی از مجموعه‌داران خصوصی استان اعلام آمادگی کرده است که مجموعه آثار خود را در قالب یک موزه در این فضا به نمایش بگذارد. به گفته وی، این مجموعه‌دار دارای اشیایی است که امکان نگهداری مناسب آنها در فضای فعلی وجود ندارد و برخی از این آثار در معرض آسیب قرار گرفته‌اند.

کرم زاده افزود: کارشناسان اداره کل میراث فرهنگی استان و مدیر موزه‌های استان به همراه وی از مجموعه این فرد بازدید کرده‌اند و بررسی اولیه درباره ماهیت آثار انجام شده است. به گفته وی، اقلام موجود در این مجموعه عمدتا شامل آثار تاریخی مانند نسخه‌های خطی، قرآن‌های خطی و برخی ظروف سفالی تاریخی است که ارزش تاریخی و فرهنگی دارند.

وی اظهار کرد: این آثار در سامانه جام وزارت میراث فرهنگی ثبت شده و دارای مستندات قانونی هستند و از این منظر نگرانی خاصی درباره منشأ آنها وجود ندارد.

توسعه موزه‌های خصوصی؛ رویکرد اعلام شده میراث فرهنگی

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان در ادامه توضیح داد: یکی از سیاست‌های وزارت میراث فرهنگی توسعه موزه‌های خصوصی در کشور است و قانون نیز امکان همکاری با بخش خصوصی در این زمینه را فراهم کرده است.

وی اظهار کرد: در شرایطی که دولت با محدودیت منابع مالی مواجه است، ایجاد موزه‌های جدید دولتی و تأمین نیرو و امکانات برای آنها دشوار است. به همین دلیل قانونگذار این امکان را فراهم کرده که در قالب تفاهم‌نامه‌هایی، برخی فضاهای موجود در اختیار بخش خصوصی قرار گیرد تا موزه‌های خصوصی شکل بگیرند و آثار تاریخی که در اختیار مجموعه‌داران است در معرض دید عموم قرار گیرد.

به گفته وی، بسیاری از مجموعه‌داران در کشور آثار ارزشمندی در اختیار دارند که در خانه‌ها نگهداری می‌شود و گاه به دلیل نبود شرایط مناسب نگهداری در معرض آسیب قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی تبدیل این مجموعه‌ها به موزه‌های خصوصی می‌تواند هم به حفاظت از آثار کمک کند و هم امکان بازدید عمومی از آنها را فراهم آورد.

کرم زاده اظهار کرد: هدف از بررسی ایجاد موزه در فضای زیرزمینی مسجد شیخ لطف‌الله نیز در همین چارچوب تعریف شده است تا در صورت امکان، یک فضای بلااستفاده به یک کاربری فرهنگی تبدیل شود.

وی افزود: در حال حاضر این موضوع در مرحله بررسی قرار دارد و هنوز تصمیم نهایی درباره آن اتخاذ نشده است.

دوره آزمایشی یک ساله برای بهره‌برداری احتمالی

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان درباره نحوه واگذاری احتمالی این فضا توضیح داد: در صورت جمع‌بندی نهایی، این واگذاری در مرحله نخست به صورت آزمایشی انجام خواهد شد.

وی اظهار کرد: برنامه‌ریزی اولیه این است که در صورت توافق، این فضا برای مدت حدود یک سال به صورت آزمایشی در اختیار مجموعه‌دار قرار گیرد تا امکان سنجش عملکرد موزه و نحوه استقبال بازدیدکنندگان فراهم شود.

به گفته وی، در این مدت مجموعه‌دار باید هزینه‌های اولیه مانند آماده‌سازی ویترین‌ها و تجهیز فضای نمایش آثار را نیز تقبل کند.

کرم زاده اظهار کرد: موزه‌ها معمولا درآمد قابل توجهی ندارند و بسیاری از مجموعه‌داران از سر علاقه و دغدغه فرهنگی اقدام به ایجاد موزه می‌کنند. به همین دلیل در چنین طرح‌هایی همکاری میان بخش دولتی و بخش خصوصی ضروری است.

وی افزود: در این طرح نیز مجموعه‌دار متقاضی اعلام کرده است که در آینده حتی امکان اهدای مجموعه خود به میراث فرهنگی را نیز در نظر دارد.

پاسخ به انتقادها درباره همخوانی موزه با فضای مسجد

با مطرح شدن خبر بررسی ایجاد موزه در زیرزمین مسجد شیخ لطف‌الله، برخی فعالان و کارشناسان میراث فرهنگی نسبت به تناسب چنین کاربری با یکی از شاخص‌ترین بناهای معماری ایران ابراز نگرانی کرده‌اند.

در پاسخ به این نگرانی‌ها، مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان تاکید کرد که فضای مورد نظر ارتباط مستقیمی با فضای اصلی مسجد ندارد.

وی اظهار کرد: فضای زیرزمین به صورت فیزیکی از فضای اصلی مسجد تفکیک شده است و ورود و خروج آن نیز مستقل است و به همین دلیل فعالیت در این فضا تداخلی با کاربری مذهبی و معماری مسجد ایجاد نمی‌کند.

به گفته وی، این فضا در سال‌های گذشته نیز کاربری‌های مختلفی داشته و حتی بخشی از آن به صندوق قرض‌الحسنه اختصاص یافته بود.

کرم زاده اظهار کرد: هدف از ایجاد موزه در این فضا صرفا نمایش اشیای تاریخی در قالب ویترین‌های محدود است و قرار نیست تغییرات گسترده‌ای در معماری یا ساختار بنا ایجاد شود.

وی افزود: موزه‌ها ماهیت مشخصی دارند و دکوراسیون آنها نیز محدود و استاندارد است و چنین اقداماتی به معنای ایجاد کاربری تجاری یا تغییرات گسترده در فضای تاریخی نیست.

انتخاب مجموعه‌دار و نحوه همکاری با بخش خصوصی

یکی از انتقادهایی که در روزهای اخیر مطرح شده، مربوط به نحوه انتخاب مجموعه‌دار برای استقرار در این فضا است.

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان در این باره اظهار کرد: سیاست اداره کل میراث فرهنگی استان این است که مجموعه‌داران را تشویق کند تا مجموعه‌های خود را در قالب موزه‌های خصوصی در معرض دید عموم قرار دهند.

وی اظهار کرد: هر مجموعه‌داری که آثار ارزشمند داشته باشد می‌تواند درخواست خود را برای ایجاد موزه ارائه کند و اداره کل میراث فرهنگی بر اساس ظرفیت فضاهای موجود این درخواست‌ها را بررسی می‌کند.

به گفته وی، در مورد این مجموعه نیز بررسی اولیه نشان داده که آثار موجود ارزش تاریخی دارند و در صورت قرار گرفتن زیر نظارت میراث فرهنگی، امکان نگهداری بهتر از آنها فراهم می‌شود.

کرم زاده افزود: یکی از نگرانی‌های ما این است که برخی مجموعه‌ها در شرایط مناسب نگهداری نمی‌شوند و ممکن است دچار آسیب شوند. قرار گرفتن چنین مجموعه‌هایی زیر نظارت میراث فرهنگی می‌تواند به حفاظت بهتر از آنها کمک کند.

حساسیت‌های مدیریت میراث جهانی میدان نقش جهان

در عین حال کارشناسان میراث فرهنگی تاکید می‌کنند که هرگونه تصمیم درباره کاربری‌های جدید در محدوده میدان نقش جهان باید با توجه به ضوابط مدیریت میراث جهانی اتخاذ شود.

میدان نقش جهان و بناهای پیرامون آن از جمله مسجد شیخ لطف‌الله، مسجد امام، کاخ عالی‌قاپو و سردر قیصریه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند و بر اساس ضوابط یونسکو هرگونه مداخله در این مجموعه باید با رعایت استانداردهای بین‌المللی حفاظت از میراث فرهنگی انجام شود.

از منظر کارشناسان، مهم‌ترین اصل در مدیریت چنین مجموعه‌هایی حفظ اصالت بنا و جلوگیری از هرگونه اقدام است که ممکن است ارزش‌های تاریخی، معماری و فرهنگی اثر را تحت تأثیر قرار دهد.

به همین دلیل انتظار می‌رود بررسی طرح‌هایی مانند ایجاد موزه در فضاهای وابسته به مسجد شیخ لطف‌الله با مشارکت نهادهای تخصصی مانند شورای فنی میراث فرهنگی، اداره کل موزه‌ها و پایگاه میراث جهانی میدان نقش جهان انجام شود.

در حال حاضر آنچه از اظهارات مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان برمی‌آید این است که موضوع ایجاد موزه در زیرزمین مسجد شیخ لطف‌الله هنوز در مرحله بررسی قرار دارد و تصمیم نهایی درباره آن پس از بررسی‌های کارشناسی اعلام خواهد شد.

با توجه به حساسیت جایگاه مسجد شیخ لطف‌الله در میان آثار تاریخی ایران و اهمیت آن در مجموعه ثبت جهانی میدان نقش جهان، نحوه مدیریت این موضوع و تصمیمی که در نهایت اتخاذ می‌شود می‌تواند به یکی از نمونه‌های مهم در شیوه مواجهه مدیریت میراث فرهنگی با مشارکت بخش خصوصی در بناهای تاریخی تبدیل شود؛ موضوعی که بدون تردید همچنان در کانون توجه کارشناسان، فعالان میراث فرهنگی و افکار عمومی قرار خواهد داشت.