روغن‌موتور در مسیر نسل جدید؛ از کاهش گرانروی تا سازگاری با موتورهای هیبریدی

در سال ۲۰۲۶، روغن‌موتور به بخشی از طراحی سامانه قوای محرکه تبدیل شده و انتخاب آن بیش از گذشته به مشخصات دقیق موتور، سامانه کنترل آلایندگی و الگوی کارکرد خودرو وابسته است.

یکی از مهم‌ترین تغییرات سال‌های اخیر، حرکت به سمت روغن‌های کم‌گرانروی است. خودروسازان برای کاهش مقاومت داخلی موتور و بهبود مصرف سوخت، به سمت گریدهایی مانند ۰W-۲۰، ۰W-۱۶ و حتی گرانروی‌های پایین‌تر حرکت کرده‌اند.

در ژاپن نیز توسعه روغن‌های با شاخص گرانروی بسیار بالا در قالب استانداردهای جدید دنبال شده است؛ زیرا موتورهای کم‌مصرف و برقی‌شده در بسیاری از شرایط با دمای روغن پایین‌تری کار می‌کنند و کاهش اصطکاک در این محدوده می‌تواند به بهبود بهره‌وری کمک کند. اما کاهش گرانروی یک معادله ساده نیست.

هرچه روغن رقیق‌تر شود، کنترل سایش قطعات در شرایط بار بالا و استارت‌واستاپ‌های مکرر دشوارتر می‌شود. به‌همین دلیل، فناوری روانکارها هم‌زمان با کاهش گرانروی، به سمت استفاده از بسته‌های افزودنی پیشرفته‌تر حرکت کرده است. هدف، ایجاد تعادل میان کاهش اصطکاک و حفظ ضخامت و استحکام فیلم روغن در نقاط حساس موتور است.

استانداردهای جدید؛ تولید روغن‌موتور وارد مرحله سخت‌گیرانه‌تری شد

یکی از مهم‌ترین تحولات جهانی، معرفی استاندارد API SQ و ILSAC GF-7 در مارس ۲۰۲۵ است که در سال ۲۰۲۶ به یکی از مهم‌ترین مراجع روغن‌موتور خودروهای بنزینی تبدیل شده است. این استانداردها حفاظت بهتر در برابر پدیده پیش‌اشتعالی در دور پایین موسوم به LSPI، کاهش سایش زنجیر تایم، کنترل رسوبات دمای بالا در پیستون و توربوشارژر، کنترل لجن و لاک، بهبود مصرف سوخت و حفاظت بهتر از سامانه‌های کنترل آلایندگی را هدف قرار داده‌اند. اهمیت موضوع LSPI از آن‌جا ناشی می‌شود که موتورهای کوچک توربوشارژ با تزریق مستقیم سوخت، برای دستیابی به توان بالاتر از حجم کمتر، تحت فشار حرارتی و فشار بیشتری قرار دارند. در چنین موتوری، روغن‌موتور دیگر فقط وظیفه روانکاری ندارد و کیفیت بسته افزودنی و مقاومت آن در برابر تشکیل رسوبات می‌تواند مستقیما بر دوام موتور اثر بگذارد.

در استاندارد GF-7 همچنین حفاظت بهتر در برابر شرایط روغن پیرشده مورد توجه قرار گرفته است. این موضوع نشان می‌دهد توسعه روغن‌های جدید تنها با تکیه بر عملکرد روغن تازه انجام نمی‌شود، بلکه رفتار آن پس از طی مسافت و قرار گرفتن در معرض حرارت، اکسیداسیون و آلودگی نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

موتورهای هیبریدی؛ چالش جدید صنعت روانکار

گسترش خودروهای هیبریدی یکی از مهم‌ترین عواملی است که مسیر توسعه روغن‌موتور را تغییر داده است. در یک خودرو درون‌سوز معمولی، موتور ممکن است برای مدت طولانی در محدوده دمایی نسبتا پایدار کار کند؛ اما در خودرو هیبریدی، موتور احتراقی بارها خاموش و روشن می‌شود و بخش قابل توجهی از زمان رانندگی را موتور الکتریکی برعهده می‌گیرد.

این الگوی کارکرد باعث ایجاد چرخه‌های حرارتی متفاوت، احتمال افزایش رقیق ‌شدن روغن با سوخت و افزایش حضور رطوبت در شرایط خاص می‌شود. مطالعات جدید روی خودروهای هیبریدی و پلاگین-‌هیبریدی نیز نشان داده‌اند که روغن این خودروها باید در برابر اکسیداسیون، سایش، تشکیل رسوب و شرایط ناشی از کارکرد متناوب موتور مقاومت بالایی داشته باشد.

در سال‌های اخیر حتی بحث توسعه مشخصات اختصاصی برای روغن‌موتور خودروهای هیبریدی مطرح شده است. اگرچه روغن‌های منطبق با GF-7 درحال حاضر می‌توانند نیاز بسیاری از خودروهای هیبریدی را پوشش دهند، اما تفاوت سیکل کاری این خودروها موجب شده صنعت روانکار به سمت تعریف الزامات تخصصی‌تر حرکت کند.

کاهش خاکستر؛ ضرورت حفاظت از فیلترهای آلایندگی

یکی دیگر از محورهای مهم فناوری روغن‌موتور، کاهش ترکیباتی است که می‌توانند عمر سامانه‌های پس‌پالایش گازهای خروجی را کاهش دهند. در خودروهای جدید مجهز به فیلتر ذرات بنزینی و دیزلی، ترکیبات سولفاته، فسفر و گوگرد موجود در روغن اهمیت زیادی دارند.

به‌همین دلیل، فناوری روغن‌ها به سمت فرمولاسیون‌های کم‌خاکستر یا همان Low SAPS حرکت کرده است. در طبقه‌بندی ACEA، روغن‌های مختلف با توجه به‌سطح SAPS و سازگاری آن‌ها با سامانه‌های پس‌پالایش تعریف شده‌اند و برخی گروه‌ها برای موتورهایی طراحی شده‌اند که به روغن کم‌گرانروی و سازگار با فیلترهای ذرات نیاز دارند. بنابراین روغن‌موتور جدید باید میان چند هدف هم‌زمان تعادل ایجاد کند؛ کاهش اصطکاک، کنترل سایش، جلوگیری از تشکیل رسوب، حفظ عملکرد موتور و درعین حال کاهش اثر منفی بر سامانه‌های کنترل آلایندگی.

در موتورهای دیزلی، فشار استانداردها بیشتر شده است

تحولات فناوری تنها به خودروهای سواری محدود نیست. در بخش خودروهای سنگین نیز استانداردهای روغن‌موتور درحال تغییر است. نسخه ۲۰۲۴ استاندارد روغن‌موتور خودروهای سنگین (ACEA) که از اواخر سال ۲۰۲۵ برای ادعاهای جدید الزامی شده، گروه جدید F01 را معرفی کرده است. این تغییرات درپاسخ به توسعه موتورهای جدید، الزامات مصرف سوخت و مقررات سخت‌گیرانه‌تر آلایندگی انجام شده‌اند. در این استانداردها موضوعاتی مانند پایداری برشی، گرانروی در دمای بالا، تبخیرپذیری، میزان خاکستر سولفاته، فسفر و گوگرد، اکسیداسیون و عملکرد روغن در برابر سوخت‌های زیستی مورد توجه قرار گرفته است. این تغییرات برای بازار ایران نیز اهمیت دارد؛ زیرا افزایش استفاده از موتورهای توربوشارژ، موتورهای کوچک‌تر، سامانه‌های کنترل آلایندگی و خودروهای هیبریدی باعث می‌شود تولیدکنندگان داخلی روانکار نتوانند صرفا با فرمولاسیون‌های قدیمی به بازار آینده پاسخ دهند.

آینده روغن‌موتور؛ هوشمندتر، تخصصی‌تر و وابسته‌تر به موتور

روند توسعه روغن‌موتور در جهان به‌سمت محصولاتی حرکت می‌کند که برای یک موتور و حتی یک معماری قوای محرکه مشخص طراحی شده‌اند. به‌همین دلیل، در آینده نزدیک نمی‌توان صرفا بر اساس عبارت‌هایی مانند «روغن سنتتیک» یا «گرانروی پایین» درباره کیفیت یک روغن قضاوت کرد.

اصل مهم‌تر، تطابق روغن با استاندارد و تاییدیه خودروساز است. کاهش گرانروی بدون در نظر گرفتن طراحی موتور می‌تواند به سایش منجر شود و استفاده از روغنی با سطح افزودنی نامتناسب نیز ممکن است به سامانه‌های آلایندگی آسیب بزند.

از سوی دیگر، بحران‌های زنجیره‌تامین نیز اهمیت فناوری پایه روغن را بیشتر کرده است. در سال ۲۰۲۶ اختلال در تامین روغن‌های پایه گروه سوم، فشار قابل توجهی بر صنعت جهانی روانکار وارد کرده و برخی خودروسازان و تولیدکنندگان روغن را به‌سمت یافتن منابع جایگزین سوق داده است. درمجموع، فناوری روغن‌موتور در سال ۲۰۲۶ در نقطه‌ای قرار دارد که کم‌گرانروی بودن، تنها یکی از ویژگی‌های محصول نسل جدید است. روغن آینده باید هم‌زمان در برابر حرارت و اکسیداسیون مقاوم باشد؛ از قطعات در برابر سایش محافظت کند؛ رسوبات را کنترل کند؛ با سامانه‌های پس‌پالایش سازگار باشد و برای الگوی کارکرد جدید موتورهای هیبریدی و کم‌مصرف پاسخ مناسب داشته باشد.

به‌همین دلیل، آینده روغن‌موتور نه در افزایش صرف حجم تولید، بلکه در مهندسی دقیق فرمولاسیون، توسعه افزودنی‌های جدید و هماهنگی میان روغن‌ساز و خودروساز رقم خواهد خورد؛ مسیری که صنعت روانکار ایران نیز برای حفظ جایگاه خود در بازار خودروهای نسل جدید ناگزیر از ورود جدی به آن است.