از نشانه‌های کهن تا هندسه معاصر؛ سه روایت از جهان مسعود عربشاهی در نیاوران

به گزارش میراث‌آریا، همزمان با زادروز مسعود عربشاهی، سه اثر از این هنرمند نقاش و مجسمه‌ساز پیشگام هنر معاصر ایران که در موزه‌های مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران نگهداری و به نمایش گذاشته شده‌اند، فرصتی برای بازخوانی بخشی از جهان تصویری هنرمندی است که در آثارش، نشانه‌های فرهنگ و تمدن‌های کهن را با زبان هنر مدرن و انتزاعی درهم آمیخت.

مسعود عربشاهی در ۱۹ شهریور ۱۳۱۴ در تهران متولد شد و از هنرمندان مؤثر هنرهای تجسمی ایران در دهه‌های ۱۳۴۰ و پس از آن بود. او در کنار نقاشی، در زمینه مجسمه‌سازی، نقش‌برجسته و اجرای آثار شهری نیز فعالیت داشت و طی سال‌های فعالیت هنری خود، زبانی شخصی را بر پایه فرم، نشانه، هندسه و ارجاع به میراث تصویری تمدن‌های کهن شکل داد. 

عربشاهی در سال‌های فعالیت خود با جریان هنری سقاخانه نیز ارتباط داشت، اما مسیر هنری‌اش به‌تدریج از کاربرد مستقیم نشانه‌های سنتی و مذهبی فاصله گرفت و به سوی بیان انتزاعی‌تر و شخصی‌تر حرکت کرد. توجه به اسطوره‌ها، فرهنگ‌های باستانی ایران و خاورمیانه و استفاده از عناصری همچون دایره، مربع، خطوط، نشانه‌ها و فرم‌های هندسی، از ویژگی‌های قابل توجه در آثار اوست. 

روایت نخست؛ جهانی عمودی از نشانه‌ها

یکی از آثار مسعود عربشاهی که در موزه کتابخانه اختصاصی نیاوران به نمایش درآمده، تابلویی بدون عنوان است که با تکنیک رنگ‌روغن روی بوم و در ابعاد ۲۵۰×۴۰ سانتی‌متر خلق شده است.

فرم بسیار کشیده و عمودی این اثر، نخستین ویژگی‌ای است که نگاه مخاطب را به خود جلب می‌کند. سطح اثر با مجموعه‌ای متراکم از فرم‌ها، نشانه‌ها و عناصر تصویری پر شده و رنگ‌های خاکی، قهوه‌ای و اخرایی، فضایی با حال‌وهوای تاریخی و کهن ایجاد کرده‌اند.

در این اثر، نشانه‌ها بیش از آنکه روایتی مستقیم و قابل خواندن ارائه کنند، مخاطب را به مواجهه با جهانی رمزآلود دعوت می‌کنند؛ جهانی که در آن فرم‌های انتزاعی، عناصر ارگانیک و ساختارهای نشانه‌ای در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

این ویژگی، با رویکرد کلی عربشاهی در جست‌وجوی پیوند میان میراث تصویری گذشته و بیان معاصر همخوان است؛ رویکردی که موجب شد آثار او نه بازسازی مستقیم گذشته، بلکه نوعی بازآفرینی ذهنی و انتزاعی از خاطره تمدن‌های کهن باشند. 

روایت دوم؛ وقتی هندسه به زبان تصویر تبدیل می‌شود

دومین اثر، با ترکیبی از رنگ‌های آبی و طلایی و شبکه‌ای از خطوط و فرم‌های هندسی، وجه دیگری از زبان تصویری عربشاهی را آشکار می‌کند.

در این اثر، خطوط افقی و عمودی، دایره‌ها و ساختارهای هندسی در کنار سطوح رنگی قرار گرفته‌اند و ترکیبی را شکل داده‌اند که بیش از بازنمایی یک موضوع مشخص، بر نظم، ریتم و رابطه میان فرم‌ها استوار است.

حضور هندسه در آثار عربشاهی را می‌توان در امتداد علاقه او به نشانه‌ها و ساختارهای تصویری تمدن‌های گذشته دید؛ اما این عناصر در آثار او از شکل تاریخی اولیه خود فاصله می‌گیرند و در قالبی کاملاً معاصر بازتعریف می‌شوند.

به همین دلیل، در مواجهه با آثار عربشاهی، گذشته و حال در برابر یکدیگر قرار نمی‌گیرند؛ بلکه گذشته به ماده‌ای برای ساختن یک زبان تصویری تازه تبدیل می‌شود.

روایت سوم؛ خاطره تمدن در قاب موزه جهان‌نما

سومین اثر این مجموعه در موزه جهان‌نمای نیاوران به نمایش درآمده است؛ تابلویی با عنوان «بدون عنوان» که در سال ۱۳۴۸ و با تکنیک رنگ‌روغن روی بوم خلق شده و ابعاد آن ۹۳×۱۳۲ سانتی‌متر است.

در این اثر، زمینه‌ای آبی در کنار سطوح طلایی و خطوط ظریف و ساختارهای هندسی قرار گرفته است. دایره‌ها، مربع‌ها و خطوط متقاطع، در کنار نشانه‌های کوچک‌تر، ترکیبی را شکل داده‌اند که هم از نظم هندسی برخوردار است و هم حال‌وهوایی رمزآلود دارد.

این اثر را می‌توان نمونه‌ای از رویکرد عربشاهی به تلفیق هندسه، نشانه و خاطره تاریخی دانست؛ رویکردی که در بخش مهمی از آثار او دیده می‌شود و در آن، عناصر مرتبط با هنر و تمدن‌های باستانی به زبان انتزاع و تجرید ترجمه می‌شوند.

در معرفی رسمی آثار عربشاهی در مجموعه نیاوران نیز به تأثیر کتیبه‌ها و نقش‌برجسته‌های تمدن‌های آشوری، بابلی، هخامنشی، اشکانی و ساسانی بر جهان تصویری این هنرمند و همچنین حضور فرم‌هایی همچون مربع و دایره در آثار او اشاره شده است.

سه اثر؛ یک جهان تصویری

قرار گرفتن این سه اثر در دو فضای موزه‌ای متفاوت مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران، امکان مشاهده وجوه گوناگون زبان هنری مسعود عربشاهی را فراهم می‌کند؛ از ترکیب‌های متراکم و نشانه‌محور تا ساختارهای هندسی و انتزاعی.

در آثار او، نشانه‌های گذشته الزاماً قرار نیست معنایی واحد و قطعی را به مخاطب منتقل کنند. آنها بیشتر همچون بقایای تصویری یک حافظه دور، در سطح بوم حضور پیدا می‌کنند و مخاطب را به کشف روابط میان فرم‌ها، خطوط، رنگ‌ها و ساختارهای تصویری دعوت می‌کنند.

عربشاهی خود نیز بر اهمیت ارتباط میان سنت و ذهنیت در مسیر هنری‌اش تأکید کرده بود؛ نگاهی که کمک کرد میراث تصویری گذشته در آثار او به جای تبدیل شدن به بازنمایی صرف، به بخشی از یک تجربه مدرن و انتزاعی بدل شود. 

از این منظر، سه اثر به نمایش درآمده در نیاوران را می‌توان سه دریچه به جهان هنرمندی دانست که تلاش کرد خاطره تمدن را از دل نشانه‌ها بیرون بکشد و آن را به زبان نقاشی معاصر ترجمه کند؛ جهانی که در آن هندسه، اسطوره، نشانه و رنگ، در مرز میان گذشته و اکنون به گفت‌وگو می‌نشینند.

مسعود عربشاهی در ۲۷ شهریور ۱۳۹۸ درگذشت، اما زبان تصویری او همچنان در مجموعه‌های موزه‌ای و آثارش ادامه دارد؛ زبانی که در آن، گذشته نه یک خاطره دور، بلکه ماده‌ای زنده برای آفرینش هنری امروز است. 

انتهای پیام/