انرژی ارزان اقتصاد پرمصرف؛ چرا شدت مصرف انرژی در ایران رکورد زده است

به گزارش خبرگزاری مهر شدت مصرف انرژی یکی از شاخص های مهم برای سنجش کارایی اقتصاد در استفاده از منابع انرژی است این شاخص نشان می دهد یک کشور برای تولید هر واحد ثروت چه مقدار انرژی مصرف می کند هرچه این عدد بالاتر باشد یعنی اقتصاد برای تولید کالا و خدمات انرژی بیشتری مصرف می کند و در نتیجه بهره وری پایین تری دارد.

بر اساس داده های آژانس بین المللی انرژی و بانک جهانی ایران طی سال های اخیر یکی از کشورهایی بوده که شدت مصرف انرژی در آن بسیار بالاتر از میانگین جهانی است در حالی که میانگین جهانی شدت مصرف انرژی حدود ۰ ۱۱ کیلوگرم معادل نفت به ازای هر دلار تولید ناخالص داخلی است این شاخص در ایران حدود ۰ ۲۴ تا ۰ ۲۷ برآورد می شود یعنی اقتصاد ایران برای تولید یک واحد ثروت بیش از دو برابر میانگین جهان انرژی مصرف می کند.

این وضعیت در شرایطی رخ می دهد که ایران یکی از بزرگ ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان است اما مصرف داخلی بسیار بالا باعث شده بخش بزرگی از این منابع به جای صادرات در داخل کشور مصرف شود همین مسئله طی سال های اخیر نگرانی هایی درباره پایداری مصرف انرژی و فشار بر زیرساخت های کشور ایجاد کرده است.

همچنین گزارش آماری BP نشان می دهد ایران با وجود سهم کمتر از یک درصد در اقتصاد جهانی در میان ده مصرف کننده بزرگ انرژی جهان قرار دارد آماری که به خوبی نشان می دهد الگوی مصرف انرژی در کشور با استانداردهای جهانی فاصله قابل توجهی دارد.

فاصله ایران با کشورهای مشابه

برای درک بهتر وضعیت ایران می توان آن را با چند کشور دارای سطح توسعه اقتصادی یا منابع انرژی مشابه مقایسه کرد.

ترکیه یکی از این کشورها است اقتصاد ترکیه صنعتی و در حال توسعه است اما منابع انرژی بسیار محدودی دارد با این حال شدت مصرف انرژی در ترکیه حدود ۰ ۱۰ است یعنی کمتر از نصف ایران.

در عربستان سعودی نیز با وجود اقتصاد نفتی و قیمت نسبتاً پایین انرژی شدت مصرف انرژی حدود ۰ ۱۵ تا ۰ ۱۷ برآورد می شود این رقم همچنان پایین تر از ایران است.

کشورهای اتحادیه اروپا نمونه ای از اقتصادهای با بهره وری بالای انرژی هستند شدت مصرف انرژی در این کشورها حدود ۰ ۰۷ است به بیان دیگر اقتصاد ایران تقریباً سه تا چهار برابر بیشتر از کشورهای اروپایی انرژی مصرف می کند.

چین نیز نمونه جالبی است این کشور در گذشته شدت مصرف انرژی بسیار بالایی داشت اما طی دو دهه اخیر با اصلاحات صنعتی و فناوری توانست این شاخص را به حدود ۰ ۱۳ کاهش دهد رقمی که همچنان بسیار پایین تر از ایران است.

این مقایسه نشان می دهد شدت مصرف انرژی بالا در ایران صرفاً به دلیل توسعه صنعتی نیست بلکه ریشه های ساختاری و سیاستی در اقتصاد کشور دارد.

چرا انرژی در ایران اینقدر مصرف می شود

یکی از مهم ترین عوامل شدت بالای مصرف انرژی در ایران قیمت پایین حامل های انرژی است ایران سال هاست یارانه گسترده ای برای بنزین گاز برق و سایر حامل ها پرداخت می کند.

صندوق بین المللی پول ایران را یکی از بزرگ ترین پرداخت کنندگان یارانه انرژی در جهان معرفی کرده است بر اساس برخی برآوردها ارزش یارانه پنهان انرژی در ایران در سال های مختلف به ده ها میلیارد دلار رسیده است.

قیمت پایین انرژی باعث می شود انگیزه ای برای صرفه جویی وجود نداشته باشد در نتیجه مصرف انرژی در بخش های مختلف افزایش می یابد.

عامل مهم دیگر بهره وری پایین فناوری در بسیاری از صنایع کشور است بخش قابل توجهی از صنایع ایران با تجهیزات قدیمی فعالیت می کنند برای مثال مصرف انرژی در برخی صنایع مانند فولاد سیمان و پتروشیمی در ایران از استانداردهای جهانی بالاتر است.

در بخش تولید برق نیز راندمان نیروگاه های حرارتی ایران حدود ۳۷ تا ۳۹ درصد برآورد می شود در حالی که نیروگاه های مدرن در بسیاری از کشورها راندمانی بیش از ۵۵ درصد دارند.

بخش ساختمان نیز سهم بزرگی در مصرف انرژی کشور دارد بر اساس آمارهای رسمی حدود ۴۰ درصد انرژی ایران در ساختمان ها مصرف می شود بسیاری از ساختمان ها عایق بندی مناسب ندارند و استانداردهای مصرف انرژی در ساخت و ساز به طور کامل رعایت نمی شود همین موضوع باعث افزایش مصرف گاز و برق برای گرمایش و سرمایش شده است.

در بخش حمل و نقل نیز وابستگی زیاد به خودروهای شخصی و مصرف نسبتاً بالای سوخت خودروها از عوامل مهم افزایش مصرف انرژی به شمار می رود ناوگان فرسوده حمل و نقل و توسعه محدود برخی زیرساخت های حمل و نقل عمومی نیز به این مسئله دامن زده است.

در کنار این عوامل ساختار اقتصادی ایران نیز تا حد زیادی بر صنایع انرژی بر متکی است. صنایعی مانند فولاد سیمان و پتروشیمی سهم قابل توجهی در مصرف انرژی دارند در حالی که ارزش افزوده آنها نسبت به بسیاری از صنایع پیشرفته کمتر است.

پیامدهای مصرف بالای انرژی برای اقتصاد و جامعه

شدت بالای مصرف انرژی پیامدهای گسترده ای برای اقتصاد و جامعه دارد یکی از مهم ترین پیامدها فشار بر منابعانرژی کشور است مصرف بالای گاز و برق در سال های اخیر بارها باعث کمبود انرژی در زمستان و تابستان شده است.

در زمستان افزایش مصرف گاز در بخش خانگی گاهی باعث محدودیت در تأمین گاز صنایع می شود و در تابستان نیز افزایش مصرف برق به خاموشی های برنامه ریزی شده منجر می شود این مسئله به طور مستقیم بر تولید صنعتی و فعالیت های اقتصادی تأثیر می گذارد.

هزینه سنگین یارانه انرژی نیز یکی دیگر از پیامدهای این وضعیت است منابعی که صرف یارانه انرژی می شود می توانست در بخش هایی مانند آموزش سلامت زیرساخت و فناوری سرمایه گذاری شود اما در عمل بخش بزرگی از آن صرف مصرف بیشتر انرژی می شود.

از سوی دیگر مصرف بالای سوخت های فسیلی به افزایش آلودگی هوا در شهرهای بزرگ منجر شده است شهرهایی مانند تهران اصفهان و اهواز در سال های اخیر بارها با بحران آلودگی هوا روبه رو بوده اند مسئله ای که به طور مستقیم سلامت شهروندان را تهدید می کند.

شدت مصرف انرژی بالا همچنین به معنای انتشار بیشتر دی اکسید کربن است ایران در حال حاضر در میان ده کشور نخست جهان از نظر انتشار گازهای گلخانه ای قرار دارد موضوعی که در بلندمدت می تواند پیامدهای زیست محیطی گسترده ای به همراه داشته باشد.

در مجموع شدت بالای مصرف انرژی در ایران تنها یک مسئله فنی یا اقتصادی نیست بلکه به یکی از چالش های مهم توسعه کشور تبدیل شده است کارشناسان معتقدند بهبود بهره وری انرژی اصلاح الگوی مصرف و استفاده از فناوری های کارآمد می تواند نقش مهمی در کاهش این شکاف و حرکت به سمت اقتصادی کارآمدتر ایفا کند.