کشف بیش از ۲۶۰ بنای تدفینی ناشناخته در سودان/ رمزگشایی از نخستین نشانه‌های شکل‌گیری نخبگان اجتماعی در آفریقای باستان

به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، پژوهشگران در جریان یک پروژه گسترده سنجش از دور ماهواره‌ای، موفق به کشف شبکه‌ای وسیع از بناهای تدفینی ناشناخته در منطقه بیابانی «اطبیه» در شرق سودان شده‌اند؛ کشفی که می‌تواند درک کنونی از تحولات اجتماعی و فرهنگی جوامع پیشاتاریخی شمال شرق آفریقا را دگرگون کند.

این مطالعه که حاصل همکاری مشترک دانشگاه مک‌کواری استرالیا، واحد تحقیقاتی «هیسوما» فرانسه و آکادمی علوم لهستان است، بیش از ۲۶۰ محوطه تدفینی را شناسایی کرده که در گستره‌ای نزدیک به هزار کیلومتر، از شرق رود نیل تا سواحل دریای سرخ، پراکنده‌اند.

بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد این سازه‌ها که با عنوان «گورهای حصاردار» شناخته می‌شوند، در فاصله هزاره چهارم تا سوم پیش از میلاد و همزمان با پایان «دوره مرطوب آفریقا» ساخته شده‌اند؛ دوره‌ای سرنوشت‌ساز که طی آن، یکی از سرسبزترین مناطق جهان به تدریج به پهنه‌های خشک و بیابانی امروزی تبدیل شد.

این بناهای تدفینی از دیوارهای مدور سنگی عظیمی تشکیل شده‌اند که قطر برخی از آن‌ها به ۸۰ متر می‌رسد. در مرکز این مجموعه‌ها، تدفین‌های اصلی قرار گرفته و پیرامون آن‌ها، بقایای انسانی و استخوان‌های حیواناتی همچون گاو، گوسفند و بز به شکلی منظم دفن شده‌اند؛ الگویی که از وجود ساختارهای اجتماعی پیچیده و سازمان‌یافته در میان این جوامع کوچ‌نشین حکایت دارد.

نشانه‌های نخستین نابرابری اجتماعی

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این پژوهش، شناسایی شواهدی از شکل‌گیری سلسله‌مراتب اجتماعی در جوامع پیشاتاریخی منطقه است. در بسیاری از این محوطه‌ها، یک فرد محوری در مرکز آرامگاه دفن شده و سایر تدفین‌ها در اطراف او سامان یافته‌اند؛ چیدمانی که از جایگاه ممتاز برخی افراد در ساختار اجتماعی آن دوران خبر می‌دهد.

پژوهشگران معتقدند این الگو می‌تواند بازتاب ظهور نخستین رهبران قبیله‌ای، بزرگان محلی یا گروه‌های نخبه در جوامعی باشد که پیش‌تر بر پایه روابط نسبتا برابر شکل گرفته بودند. هرچند این تمایزهای اجتماعی هنوز فاصله چشمگیر نظام طبقاتی مصر باستان را نشان نمی‌دهد، اما از آغاز روندی تاریخی حکایت دارد که بعدها به شکل‌گیری ساختارهای پیچیده قدرت در تمدن‌های بزرگ منطقه منجر شد.

گاو؛ نماد ثروت، منزلت و قدرت

مطالعات باستان‌شناختی و تحلیل هنرهای صخره‌ای منطقه نشان می‌دهد که دامداری، به‌ویژه پرورش گاو، جایگاهی محوری در اقتصاد و فرهنگ این جوامع داشته است.

در شرایطی که تغییرات اقلیمی به تدریج منابع آب و مراتع را محدود می‌کرد، مالکیت گله‌های بزرگ گاو به نماد برجسته‌ای از ثروت، اقتدار و منزلت اجتماعی تبدیل شده بود. پژوهشگران این جایگاه را با ارزش نمادین کالاهای لوکس در جوامع معاصر مقایسه می‌کنند؛ دارایی‌هایی که فراتر از کارکرد اقتصادی، نشان‌دهنده اعتبار و نفوذ اجتماعی صاحبان خود هستند.

دفن گاوها در کنار صاحبانشان نیز بیانگر پیوند عمیق میان انسان، دارایی و باورهای مرتبط با جهان پس از مرگ بوده و اهمیت این حیوان را در نظام فکری و فرهنگی ساکنان منطقه آشکار می‌سازد.

روایت باستان‌شناسی از یک بحران اقلیمی

موقعیت مکانی این گورها نیز اطلاعات ارزشمندی درباره نحوه مواجهه جوامع انسانی با تغییرات اقلیمی ارائه می‌دهد. بیشتر این بناها در نزدیکی منابع آبی باستانی، آبگیرهای طبیعی و مسیر رودخانه‌های فصلی ساخته شده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد دسترسی به آب، مهم‌ترین عامل در سازمان فضایی و اجتماعی این جوامع بوده است.

با تضعیف تدریجی بارش‌های موسمی و گسترش خشکسالی، گروه‌های کوچ‌نشین ناچار شدند راهبردهای تازه‌ای برای بقا اتخاذ کنند. بخشی از آن‌ها به مناطق جنوبی مهاجرت کردند، برخی به حاشیه رود نیل روی آوردند و گروهی دیگر با تغییر الگوی دامداری، پرورش بز و گوسفند را جایگزین گاوداری گسترده کردند.

به اعتقاد پژوهشگران، این محوطه‌ها سندی کم‌نظیر از توانایی انسان در سازگاری با بحران‌های محیطی و بازآفرینی ساختارهای اقتصادی و اجتماعی در مواجهه با دگرگونی‌های اقلیمی محسوب می‌شوند.

میراثی پنج‌هزارساله در معرض تهدید

با وجود اهمیت علمی و تاریخی این کشف، آینده این محوطه‌های ارزشمند با تهدیدی جدی روبه‌رو است. محققان هشدار می‌دهند که گسترش فعالیت‌های معدن‌کاوی غیرقانونی و فاقد نظارت در مناطق بیابانی سودان، روند تخریب آثار باستانی را شتاب بخشیده است.

به گفته پژوهشگران، محوطه‌هایی که بیش از پنج هزار سال در برابر فرسایش طبیعی و تغییرات محیطی دوام آورده‌اند، ممکن است در مدت زمانی کوتاه بر اثر فعالیت ماشین‌آلات سنگین و حفاری‌های غیرمجاز به طور کامل نابود شوند.

انتهای پیام/